Экономика

Son on yэldэr Kara Deniz bцlgesi uluslararasэ siyasi ve ticari-ekonomi iюbirliрi aзэsэndan dinamik bir юekilde geliюmektedir. Aynэ юey deniz taюэmacэlэрэ iзin geзerlidir. Tuna en bьyьk gemi geзebilen kanallardan beri ve цnemi aзэsэndan Avrupa kэtasэnэ aюmaktadэr.

Yakэn zamana kadar Tuna Nehrin deltasэnda uluslararasэ taюэmacэlэkta Romanya tekelciydi, burada onun uз tane kanalэ mevcuttur ve bir tane daha da inюaat aюamasэndadэr.

Ukrayna kendi cografyasэnda mevcut olan eski kanalэ, bir zamanlar muhtelif sebeplerden kapalэ olan, yeterli parayэ elde ederek ve onardэktan sonra Romanya rahatsэz oldu. Romanya’nэn endiюesэ yersiz deрildi. Bu alanda Romanya’nэn tekelin kayэbetmesi Ukraynayla dьrьst rekabeti yol aзmaktadэr. Юьphesiz ki Tuna deltasэnda Romanya’nэn tekeli kayэbolmasэ bцlgedeki taюэmacэlэk fiyatlarэn dьюьюle sonuзlanmasэ kaзэnэlmazdэr. Belli ki hem ukraynalэlar hem romanyalэlar taюэmacэlэрэn kalite ve fiyatlar vasэtasэyla birbirlerine baskэ yaratmaya gayret gцstereceklerdir, bu da Kara Deniz bцlgesindeki ьlkeler iзin bьyьk зэkaralr saрlayacaktэr.

Romanya’larэn yapэlan mьzakaret зerзevesinde цne sьrьlen en bьyьk kozlarэndan beri yeni aзэlan kanalэn bцlgede ekolojik facialarэn yol aзmasэdэr. Bu arada ukraynalэlarэn yeni kanalэn aзma зabasэ iзin ve bunun doрrultusuna onlara yцnelik yapэlan eliюtirilere юu denebilir: bu proje hem yerli hem uluslararasэ uzmanlar tarafэndan ekspertiz edilerek onaylanmэюtэr. Ayrэca yapэlan ekspertizin yьksek nitelikleri avrupa uzmanlarэn tarafэndan onaylanmэюtэr.

Bu arada biliniyor ki Romanya’nэn Tuna Nehrinin зevre kirliliрi konusunda bьyьk ‘yatэrэmlar’ yapmaya gayret gцstermiюtir. O nehri, ta Зauюesku dцneminde kurulan fabrikalarэyla, zehirlemeye devam etmektedir. Romanya’nэn ‘gayretiyle’ Tuna’nэn yukarэ akэmэnэn bazэ bцlgeler зцplьрe dцnьlmektedir. Nehrin aрэzэndaki suyun kalitesi o kadar dьюьk ki bundan daha kцtьsь dьюьnьlemez bile.

Aynэ zamanda Tuna’nэ aюaрэ akэmэnda ki Ukrayna’ya ait olan bцlgele temiz olarak tutulmuюtur ayrэca bu bцlgeye ‘Tuna Deltasэ’ adэ verilerek цzel korumaya altэna alэnmэюtэr.

Tuna’nэn bu bцlgede temiz olmasэ saрdan onunla birleюen kьзьk эrmaklara borзluyuz. Ukrayna юunu beyan etmektedir: kurulucak olan kanal avrapua ekoloji standartlarэna gцre yapэlacaktэr. Burada эrmak yataрэn ve kanalэn iki ayrэ юeyi temsil ettiрini sцylememiz lazэm.

Kanalэn inюaatэ эrmak yataрэn geniюletmesi gerekmektedir (Romanya’nэn Sulinskiy ve Georgievskiy kanallarэ), baюka bir deyiюle, bu proje doрrultusunda mevcut olan alan deрiюecek bu da ekolojiyi etkileyecektir. Kanalэn inюaat mantэрэ gemilerin эrmaрэn yataрэnan girmesini saрlamaktэr, bu durumda эrmak yataрэ doрal olarak gemiler iзin uygundur. Bьtьn prosedьr deniz dibinin (alьvyon ile dolan, orada эrmak ya da onun deltasэnэn yataрэ vasэtasэyla oluюan) derinleюtirmesinden ibarettir. Baюka deyiюle, nehrin sadece ‘deniz barэ’ (Sea Bar) deрiюecek, bu юekilde ‘Tuna Deltasэ’ bцlgesi bir deрiюikliрe uрramayacaktэr. Fakat, gцrьnьюe bakэlэrsa, romanyalэlar yalnэz bu bцlgenin sorunlarэyla meюgьl. Ayrэca ukraynalэlar юunu beyan ediyolar: hayata geзirelecek olan projeden elde edilecek olan gelirlerden bir kэsmэ bцlgeye ve ‘Tuna Deltasэ’na yцnelik ekolji programlar ve projeler iзin ayэrэlmэю vaziyettedir. Bцylece yukarэdaki sцz ettiрimiz projenin hayata geзirmemesi, kanalэn inюaattan daha da bьyьk tehlikelere yol aзmasэdэr.

Yeni su kanalэ kendi etkinliрi ispatlamэю durumundadэr. Kendiliрinden Hazar-Azak-Kara Deniz bцlgelerden iз su yollarэ izleyerek Avrupaya kadar yeni bir su yolu yaratэlmэюtэr.

Aзэlэю gьnьnьnden itibaren 2004 ve 2005 yэlэnэn sonuna doрru bu yolu 20 ьlkelerden mьhtelif taюэmacэ юirketleri kullanэlmэюtэr. Ayrэca юunu belirtmeliyiz ki Tьrk amatцrleri Kara Deniz-Tuna hattэnda yьk taюэmacэlэkta ьзьncь yer almaktadэrlar. Yakэn gelecek zamanda, eрer kanal baюarэlэ bir юekilde зalэюmaya devam ederse, Kara Deniz ьlkelerin gemileri sadece Kafkasya, Yakэn ve Orta Doрu ve Kuzey Afrika’ile sэnэrlэ kalmayэp Tuna nehrininden faydalanarak Reyna – Avrupanэn en bьyьk iз anasuyola ulюma imkanэna sahib olabileceklerdir.

Robert USTIAN  - ODTU